Battle of the sexes: analyse

ingre-s-violin-1924
(Ray, 1924)

Man Ray – Le violon d’Ingres

The roaring twenties: vrouwen nemen het heft in eigen handen en marcheren letterlijk hun keuken uit. Glamoureuze tijden waren aangebroken voor de vrouw, ze kregen stemrecht en ze werden zelfstandiger. Met de jazz werd de muziek wilder en vrijer, maar zo werden ook de vrouwen die nu paradeerden in kortere rokjes over straat. Waarom konden zij niet doen wat mannen wel konden en mochten? Als antwoord daarop staken ze een sigaret in hun mond en gingen eveneens uit op café. In deze periode ontstond het dadaïsme en in deze tijd beleefden Man Ray en Kiki de Montparnasse hun hoogtepunten.

Roerige tijden brengen roerige mensen die op hun beurt roerige kunst voortbrengen. Met de eeuwwisseling en de eerste wereldoorlog in zicht, ontstond het dadaïsme. Dadaïsten wilden de traditionele waarden en regels vernietigen en vervangen door nieuwe die meer vrijheid gaven (Little, 2006). Er ontstond een revolutionaire kunstbeweging in de eerste helft van de 20ste eeuw, na de eerste wereldoorlog werden de regels van de kunst aan de kaak gesteld. Rond deze periode werden vrouwen ook mondiger en zelfstandiger.

Zo was ook Kiki de Montparnasse, het was een vrijgevochten vrouw die niet zonder handschoenen kon worden aangepakt. Ze was een enorm kunstliefhebber en had er dan ook alles voor over. Ze was vaker model en muze voor Man Ray. Kiki zag haar lichaam als het mooiste kunstwerk dat er was en leende het dan ook maar al te graag uit voor de kunsten. Zo liet ze zich stylen en gebieden door Man Ray in functie van zijn kunst. Als Man Ray haar als een kunstobject zag, dan was het louter omdat zij dat zo wou. Kiki zou zichzelf voorstellen als ‘Kiki Man Ray’, niet zichzelf presenterend als echtgenote, maar als levend kunstwerk van hem, als een readymade (Leonelli, 2011).

Readymades zijn alledaagse – vaak industriële – voorwerpen die een kunstenaar verheft tot kunst door ze in een museum te plaatsen. Readymades werden voor het eerst gebruikt door de dadaïst Marcel Duchamp, denk maar aan diens urinoir. Na de tentoonstelling wierp hij het porseleinen geval bij het afval, zo vluchtig is Dada (Wikimedia Foundation Inc., 2016). Man Ray was minder vluchtig, maar werkte wel naar de idealen van het Dada. Door die twee klankgaten op Kiki’s rug te schilderen, schiep hij haar tot een readymade, een object, meer bepaald een lustobject. Zij is een mooi voorbeeld van fetisjisme: de man is bang van (sterke) vrouwen en zal haar – als afleiding – beschouwen als louter een lustobject (Buikema & Van der Tuin, 2007). Man Ray legt alle focus op haar lichaam dat als medium voor de inhoud dient. Hij neemt zelfs haar persoonlijkheid weg door haar gezicht bijna niet te laten zien, we zien enkel een stukje van haar profiel.

Een ‘violon d’Ingres’ is een uitdrukking in het Frans voor een gedreven hobby, Ingres had namelijk – naast het schilderen – nog een andere passie: vioolspelen. Was Kiki dan ook Rays ‘violon d’Ingres’? Door de foto zo te benoemen, laat Man Ray uitblijken dat zij slechts een grap, slechts een hobby is. Niks is minder waar; zij was zijn model, zijn muze en zijn levensgezel, voor zo’n zes jaar (Leonelli, 2011). Toch liet hij uitblijken door haar te objectiveren tot viool, dat het vrouwelijk lichaam een instrument is dat bespeeld moet worden. Dit is de zeer mannelijke blik van de fotograaf op de vrouw. Door zijn mise-en-scene zó te beïnvloeden, creëerde Man Ray een bepaalde visie die hij wou presenteren aan zijn publiek. Zijn objectiverende blik op de vrouw legt hij vast door middel van zijn camera en geeft hij door aan zijn toeschouwers. Als toeschouwer heb je bijna geen andere keuze dan op Rays manier te kijken naar Kiki, naar de vrouw in het algemeen. Man of vrouw, iedereen neemt – in eerste instantie – gemakkelijk het idee van het vrouwelijk lichaam als viool aan.

Man Rays voyeuristische blik op het vrouwelijk lichaam is dat van een minnaar en liefhebber, maar ook dat van een meester. Door haar zo in de (kunst)geschiedenis te plaatsen, stuurt hij een duidelijke boodschap. Hij laat de toeschouwer mee genieten van het vrouwelijk schoon, maar legt ook zijn objectivering ervan ongewild in onze perceptie op dit werk. De foto ligt op de grens tussen objectivering en waardering van het vrouwelijk lichaam.


Bibliografie

Buikema, R., & Van der Tuin, I. (2007). Gender in media, kunst en cultuur. In R. Buikema, & I. Van der Tuin, Gender in media, kunst en cultuur. Bussum: Coutinhou.

Colpaert, G. (2013). Het boek der ontwenning. In G. Colpaert, Het boek der ontwenning. Borgerhout: Van Halewyck.

Google Sites. (2012). Women in the Roaring Twenties (Fall 2012). Opgehaald van Historpedia: https://sites.google.com/a/umn.edu/historpedia/home/personal-group-identities/women-in-the-roaring-twenties-fall-2012

Leblond, R., & Vaillat, J. (sd). Muses: Kiki de Montparnasse (1901 – 1953). Opgeroepen op november 18, 2016, van The Red List: http://theredlist.com/wiki-2-24-525-770-810-view-1920s-4-profile-kiki-de-montparnasse-1.html

Leonelli, L. (2011). Man Ray. Grote fotografen, 2.

Little, S. (2006). KUNST begrijpen. In S. Little, KUNST begrijpen (C. Gremmen, Vert., pp. 110-111). Kerkdriel: Librero.

Man Ray Trust. (2006). Biography. Opgeroepen op november 18, 2016, van Man Ray: http://www.manraytrust.com/

Ray, M. (1924). Le Violon d’Ingres. Kiki, Violon d’Ingres. Museum Ludwig, Keulen.

Roularta Books. (2011). Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu. In Roularta, Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu (pp. 466-468). Amsterdam: Fontaine Uitgevers.

The J. Paul Getty Trust. (sd). Le Violon d’Ingres (Ingres’s Violin). Opgeroepen op november 18, 2016, van The J. Paul Getty Museum: http://www.getty.edu/art/collection/objects/54733/man-ray-le-violon-d’ingres-ingres’s-violin-american-1924/

Visser, A. d. (2012). VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur. In A. d. Visser, VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur (p. 503). ‘s-Hertogenbosch: Pels & Kemper.

Wikimedia Foundation Inc. (2016, augustus 2). Readymade. Opgeroepen op november 25, 2016, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Readymade

Wikimedia Foundation, Inc. (2016, juni 17). Man Ray. Opgeroepen op november 18, 2016, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Man_Ray

Advertenties

Battle of the sexes: beschrijving

ingre-s-violin-1924
(Ray, 1924)

Man Ray – Le violon d’Ingres

Een onbedekte kont, een naakte rug, twee klankgaten en een hoofddoek staan centraal op wat een van Man Rays bekendste werken genoemd kan worden. We zien Alice Prin – ook wel als Kiki de Montparnasse gekend – schitteren als een voluptueus, menselijk strijkinstrument. Le violon d’Ingres: een getuigenis over de relatie tussen Man Ray, dadaïst en surrealist in hart en nieren, en Kiki de Montparnasse, model en minnares van verscheidene kunstenaars.

Parijs, 1924. Man Ray verhuisde drie jaar eerder van New York naar Parijs. In Amerika probeerde hij – samen met Marcel Duchamp – een Dadabeweging te introduceren. Na vergeefse pogingen verhuisde Man Ray dan naar Parijs waar hij ging wonen en werken in de wijk Montparnasse. Daar werd hij verliefd op de Franse zangeres Alice Prin, ook wel Kiki van Montparnasse genoemd, die hij later meermaals het onderwerp van zijn foto’s liet zijn. Reeds op veertienjarige leeftijd poseerde Kiki voor het eerst voor een beeldhouwer en sindsdien werd ze een icoon en muze in de (Franse) kunstwereld. Ze stond model voor verschillende grote kunstenaars zoals Chaim Soutine en Amadeo Modigliani (Colpaert, 2013). Kiki poseerde talloze keren voor Man Ray, maar dé foto die haar in de kunstgeschiedenis plaatste was Le violon d’Ingres.

800px-jean-auguste-dominique_ingres_-_la_baigneuse_valpinc3a7on
(Ingres, 1808)

Jean-Auguste-Dominique Ingres staat bekend om zijn wulps en voluptueus geschilderd vrouwelijk naakt en was een groot voorbeeld voor Man Ray. Rays Violon d’ingres verwijst niet alleen naar de schilder zelf, maar is een variant op Ingres’ La Grande Baigneuse (1808) (Colpaert, 2013). Op het doek uit de negentiende eeuw zit een wulpse dame naakt op de rand van wat een bad zou zijn, met enkel een doek op haar hoofd waarin haar haren verwikkeld zitten. Ze lijkt te wachten, maar waarop kunnen we niet zien. Zo liet ook Man Ray Kiki poseren: ontblote rug en kont naar de camera toe, haren onder een hoofddoek en blik naar links gericht zodat we haar gezicht gedeeltelijk kunnen waarnemen.

Kiki bevindt zich in het midden van de foto. Haar bleke huid contrasteert mooi tegen de donkere achtergrond. Deze effen, donkere achtergrond bersterkt de zuigende werking van de golvende vormen van het lichaam. Op haar rug staan twee f-vormige klankgaten die doen denken aan een viool, wat meteen een duidelijke link legt met de titel van het werk. De twee klankgaten schilderde Man Ray zelf op de eerste afdruk, fotografeerde vervolgens de beschilderde foto en zo ontstond dit iconisch beeld (Colpaert, 2013). Door die klankgaten op Kiki’s rug te schilderen, maakte Man Ray haar tot een object, een muzikaal voorwerp weliswaar, maar steeds een object. Haar armloze lichaam versterkt het idee van het lichaam als muziekinstrument, het neemt de functionaliteit weg. Zij was zijn kunstwerk en hij deed met haar wat hij wou. Haar lichaam werd een muziekinstrument dat bespeeld moest worden.

Een levend, menselijk wezen objectiveren, dat is het spel dat Man Ray speelde met deze foto. Het vrouwelijke lichaam dat als kunstonderwerp en -voorwerp getoond en gezien moet worden. Vrouwen die geobjectiveerd werden tot strijkinstrumenten, alles kon in Dada. Dada is alles, Dada is niets. Duidt deze slogan dan dat we de objectivering niet als wandaad op de vrouwelijk emancipatie moeten nemen? Wie zal het zeggen.


Bibliografie

Colpaert, G. (2013). Het boek der ontwenning. In G. Colpaert, Het boek der ontwenning. Borgerhout: Van Halewyck.

Ingres, J.-A.-D. (1808). La Baigneuse Valpinçon. La Baigneuse Valpinçon. Musée du Louvre, Parijs.

Leonelli, L. (2011). Man Ray. Grote fotografen, 2.

Little, S. (2006). KUNST begrijpen. In S. Little, KUNST begrijpen (C. Gremmen, Vert., pp. 110-111). Kerkdriel: Librero.

Man Ray Trust. (2006). Biography. Opgeroepen op november 18, 2016, van Man Ray: http://www.manraytrust.com/

Ray, M. (1924). Le Violon d’Ingres. Kiki, Violon d’Ingres. Museum Ludwig, Keulen.

Roularta Books. (2011). Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu. In Roularta, Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu (pp. 466-468). Amsterdam: Fontaine Uitgevers.

The J. Paul Getty Trust. (sd). Le Violon d’Ingres (Ingres’s Violin). Opgeroepen op november 18, 2016, van The J. Paul Getty Museum: http://www.getty.edu/art/collection/objects/54733/man-ray-le-violon-d’ingres-ingres’s-violin-american-1924/

Visser, A. d. (2012). VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur. In A. d. Visser, VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur (p. 503). ‘s-Hertogenbosch: Pels & Kemper.

WikiArt. (sd). Ingre’s violin. Opgeroepen op november 18, 2016, van WikiArt: https://www.wikiart.org/en/man-ray/ingre-s-violin-1924

Wikimedia Foundation, Inc. (2016, juni 17). Man Ray. Opgeroepen op november 18, 2016, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Man_Ray