Big Idea ‘Heroes’ – deel 2 Faust

De naam Faust klinkt als een legende in de oren van vele mensen. Dat deze persoon echt heeft bestaan, staat echter vast. In deel 1 van de opdracht werd de historische Faust gekaderd in tijd en ruimte en werd een korte levensloop gegeven. In dit deel van het Big Idea wordt gekeken hoe Faust in de kunst wordt afgebeeld. Doorheen de tijd werden verschillende kunstwerken gemaakt over Faust als legendarische figuur. In de literatuur, de beeldende kunst, muziek, film, toneel… werd hij als inspiratiebron gebruikt. Hier zal de gelijknamige film ‘Faust’ (1926) van de Duitse regisseur Friedrich Wilhelm Murnau (1888-1931) onder de loep genomen worden. Eerst volgt een korte bespreking van het kunstwerk. Daarna wordt gekeken welke kenmerken van de literaire held al dan niet terug te vinden zijn in de film. Tot slot wordt ook aangegeven hoe die kenmerken weergegeven zijn.

Kort woordje over de filmFaust filmaffiche
‘Faust: eine deutsche Volkssage’ of kortweg ‘Faust’ is een stomme film uit het jaar 1926. De film valt onder de noemer van de expressionistische stijlrichting, die zijn oorsprong vond in het Duitsland van de jaren 20 en gekenmerkt werd door het geluidloze karakter, een thematische voorliefde voor volksverhalen, sagen en mythes en het gebruik van gotische decors. De film werd tevens voorzien van nieuwe pianomuziek, gebaseerd op een orkestarrangement uit 1926. Het genre van deze klassieker kan gedefinieerd worden als drama, fantasy en horror. Een belangrijk aspect om bij stil te staan, is het kleurgebruik. Kleurenfilms zoals wij die nu kennen, bestonden nog niet, maar toch werd reeds sterk gespeeld met het contrast tussen licht en donker, dit door middel van belichting en geschilderde schaduwpartijen. Ook ‘Faust’ is zo’n zwart-witfilm waarbij bewust werd omgegaan met deze verschillende (subtiele en minder subtiele) kleurengradaties. Deze sluiten immers naadloos aan bij het duistere thema dat wordt aangesneden. Het spel tussen licht en donker weerspiegelt de dualiteit tussen goed en kwaad. Murnau heeft zich voor zijn Faustversie laten inspireren door de Duitse legende en het bekende boek van Goethe. (Comans, 2015) (Bijloke, 2016)

Kenmerken van de literaire held gelijklopend met ‘Faust’
Uit bronnen is af te leiden dat de historische Faust door het leven ging als alchemist, sterrenwichelaar, dokter en magiër. In de film is Faust eveneens een alchemist/geleerde. In de beginscène valt dit af te leiden uit zijn bezigheden. De protagonist houdt een boek in zijn hand en geeft uitleg aan een groep mensen. Daarnaast experimenteert hij met verschillende producten. Doorheen de film komt zijn werkkamer, gevuld met  vele boeken, ook vaak in beeld. Deze elementen scheppen het beeld dat hij een geleerd man is of doen het publiek alvast geloven dat hij die autoriteit tracht uit te stralen.

Een tweede kenmerk dat zowel in de film als bij de historische figuur voorkomt, is Fausts dappere persoon en zijn onbevreesde kijk naar wereld en wetenschap. Wanneer in ‘Faust’ de pest uitbreekt en dorpsgenoten op sterven liggen, wil Faust koste wat kost de mensen helpen. Dit toont zijn goeie ingesteldheid.

Kenmerken van de literaire held verschillend met ‘Faust’
Er zijn niet zoveel bronnen over de historische Faust. Na zijn bestaan werden er tal van legendes geconstrueerd. Ook in de film krijgt het verhaal van Faust een extra dimensie in vergelijking met de oorspronkelijke persoon. Zo staat in ‘De duivelskunstenaar’ van Pieter Steinz dat de historische Faust slechts 60 jaar is geworden, terwijl hij in de film veel ouder wordt voorgesteld. Het filmpersonage heeft lange grijze haren, een omvangrijke baard, rimpels… Dit wijst op zijn ouderdom.

De historische Faust heeft tijdens zijn leven vele steden doorkruist. Beelden van die omzwervingen komen niet voor in de film. Hij blijft voornamelijk in en rond zijn eigen stad vertoeven. Eenmaal is hij te zien in Italië.

Faust en MephistoIn Murnaus klassieker is er ook een nieuw kenmerk terug te vinden: Faust die een pact sluit met de duivel (Mephisto). Reeds in de beginscène maken de kijkers kennis met Fausts antagonist. De duivel stelt hem meteen op de proef en teistert de stad van de alchemist . Mensen smeken om Fausts hulp. Het valt op dat hij gekend is bij zijn stadsgenoten. Hij lijkt voor hen als redder, vertrouwenspersoon te moeten optreden. Na enkele mislukte redpogingen, bidt hij tot God voor oplossingen en leest in de Bijbel. Hier komt zijn gelovige kant aan het daglicht. Ondanks het bidden, vindt hij geen oplossing en verliest hij zijn vertrouwen in God. Mephisto grijpt op dat moment zijn kans en biedt Faust hulp aan. In ruil voor een pact met de duivel kan Faust zijn stadsgenoten redden. Deze verleiding voor het kwade toont aan dat hij ook zwaktes heeft. Later in de film komt de kijker nog een slecht kantje van het filmpersonage Faust te weten. Zijn egoïstische ik steekt de kop op en hij kiest voor het aanlokkelijke aanbod van de eeuwige jeugd. Murnau heeft waarschijnlijk bewust Faust in het begin als oude man voorgesteld. Het zou kunnen wijzen op de levensbagage die hij met zich meedraagt. Hierdoor loopt Faust meer de kans om ook zonden te begaan. De oude leeftijd is ook een appel aan de eindigheid van het leven. Het staat in schril contrast met de jeugdigheid, het moment waarop Faust fysiek op een hoogtepunt was en nog zijn hele leven voor zich zag liggen. Doorheen de film is te zien hoe Faust gediend wordt door Mephisto. Op een gegeven moment is hij op slag verliefd op een gewoon stadsmeisje dat luistert naar de naam Gretchen. Faust geeft veel liefde aan haar. Ondanks zijn zelfzucht door zijn ziel aan de duivel te verkopen, komt op het einde van het verhaal weer het goeie in hem naar boven. Wanneer Gretchen in de film wordt verdacht als kindermoordenares, komt ze op de brandstapel terecht. Faust vervloekt zijn hebzucht: “Oh, had ik maar nooit gewenst weer jong te zijn… De bron van al deze ellende! Vervloekt, vervloekt zij de waan van de jeugd!” (Murnau, 1926) Faust kiest ervoor om samen met zijn Gretchen op de brandstapel te sterven. Aangezien de duivel al zijn wensen moet vervullen, geeft hij dus zijn oude zelf terug. Als oude man staat hij bij zijn geliefde, maar zij herkent de jeugdige Faust. Deze zelfopoffering toont dan weer de loyale kant aan van Fausts karakter in de film. Hij komt tot inkeer en is in staat om zijn eigen lot te herkennen. Liefde/het goede overwint alles.

Zowel de historische als Goethes Faust dienden als inspiratiebron voor Murnaus film. Doorheen het verhaal komen Faust zijn eigenschappen duidelijk aan bod. Twee kenmerken kunnen gelinkt worden aan de historische figuur. Daarnaast zorgen de nieuwe toegevoegde kenmerken voor een extra dimensie aan het Faustverhaal van Murnau.

 

Bronvermelding tekst

Bijloke. (2016, januari 22). Friedrich Wilhelm Murnau. Opgeroepen op maart 10, 2017, van Bijloke: http://www.bijloke.be/en/node/2463

Comans, R. (2015, september 28). Faust – gevangen tussen licht en duisternis. Opgeroepen op maart 9, 2017, van Ugenda: https://www.ugenda.nl/recensies/film-recensie/item/11303-faust-gevangen-tussen-licht-en-duisternis

Murnau, F.-W. (Regisseur). (1926). Faust: eine deutsche Volkssage [Film].

Steinz, P. (2010). De duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis. Amsterdam: Prometheus.

Steinz, P. (2014). Dracula heeft echt geleefd. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.

Bronvermelding afbeeldingen

Comans, R. (2015, september 28). Faust – gevangen tussen licht en duisternis. Opgeroepen op maart 9, 2017, van Ugenda: https://www.ugenda.nl/recensies/film-recensie/item/11303-faust-gevangen-tussen-licht-en-duisternis

Murnau, F.-W. (Regisseur). (1926). Faust: eine deutsche Volkssage [Film].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Big Idea Heroes: Robin Hood

Opdracht deel 2: representatie van de literaire held in diverse kunsttalen

Robin Hood

In het tweede deel van het ‘Big Idea Heroes’ is er gekozen voor een boek. Het boek is een kortverhaal geschreven door Angus Donald. Het verhaal is het eerste in een reeks genaamd: Outlaw Chronicles: The rise of Robin Hood. Hoe wordt de held hier voorgesteld? Welke gelijkenissen zijn er tussen de gekozen kunsttaal en het originele verhaal van Robin Hood?

Angus Donald werd geboren in 1965, hij studeerde aan de universiteit van Edinburgh. Twintig jaar lang was hij een journalist in verschillende landen. Vandaag schrijft hij voltijds vanuit zijn huis in Tonbridge, Kent. (Little, brown book group, 2009)

Hij heeft een hele reeks geschreven over Robin Hood, deze telt acht boeken en drie kortverhalen. Het eerste kortverhaal presenteert de literaire held. (Little, brown book group. 2009)

Gelijkenissen

Alleen is hij geen held. Deze woorden waren even schrikken, Robin Hood is gewoon een leider van een bende rovers.

In het kortverhaal wordt hij van in het begin afgebeeld als een crimineel, een bandiet. In het originele verhaal is Robin Hood niet de man die wij dachten dat hij is, hij zet de machtige koningen, de rijke mensen niet op zijn plaats en helpt de armen ook niet, of toch niet zo zeer als werd gedacht. (Angus Donald 2013) (Steinz, 2011) De schrijvers, scenaristen hebben dit verzonnen, Robin Hood heeft hen geïnspireerd, zij maakten hem een literaire held. (A+E networks S.D.)

In het kortverhaal gebeurd alles op een plaats, namelijk Sherwood Forest. (Angus Donald 2013) Deze plaats bestaat echt, meer zelf, want Robin Hood leefde in het originele verhaal ook daar samen met zijn merry men. (Steinz, 2011) (A+E networks. S.D.)

Robin Hood, altijd met zijn groene kleren. Deze draagt hij in het verhaal van Angus Donald maar dit is in het originele ook zo, al kan dit met een korreltje zout genomen worden. (Steinz, 2011) (A+E networks. S.D.)

Verschillen

Het grootste verschil tussen het kortverhaal en het originele verhaal is dat Robin Hood in het kortverhaal eerst geen pijl en boog bij zich had, enkel een mes in zijn heuptas. Wel staat er in het boek dat hij enige vaardigheid had met een pijl en boog, enkel op het einde van het verhaal is dit merkbaar wanneer hij een leent van een andere crimineel. (Angus Donald 2013) In het originele verhaal staat Robin Hood vooral bekend om zijn pijl en boog, deze had hij dan ook altijd bij zich. (Steinz, 2011) (A+E networks. S.D.)

Een tweede verschil is de leeftijd. In het kortverhaal wordt hij gerepresenteerd als een 14-jarige jonge man, in het originele is hij wat ouder. (A+E networks. S.D.)

Conclusie

Het boek is in zekere mate te vergelijken met het originele verhaal. In beide gevallen zijn het criminelen, geen echte helden. Er zijn meer gelijkenissen dan verschillen. Wanneer er verder gegaan wordt in de boekenreeks is dit niet meer het geval. De Robin Hood groeit uit tot de ware litaraire held die nu gekend is. (Little, brown book group. 2009)

Bibliografie

Little, brown book group. (2009), Author’s Historical Notes, opgehaald van Angus Donald: https://www.angus-donald.com/about/

Little, brown book group. (2009), About Angus Donald, opgehaald van Angus Donald: https://www.angus-donald.com/history/

Little, brown book group. (2009), Books by Angus Donald, opgehaald van Angus Donald: https://www.angus-donald.com/book/

A+E networks. (S.D.), The real Robin Hood,opgehaald van british history: http://www.history.com/topics/british-history/robin-hood

Steinz, P. (2011). Een reis door Europa in de voetsporen van 16 literaire helden. In P. Steinz, Macbeth heeft echt geleefd (pp. 106-117). Amsterdam, Nw A’DAM

Angus Donald (2013).The rise of Robin Hood. London, An Hachette UK company

Big idea heroes: Robin Hood

Opdracht deel 1: historiek van de literaire held

Robin Hood

In de tekst hieronder zult u de geschiedenis van Robin Hood lezen en waarom hij als held gezien wordt. Eerst komt de situering in tijd en ruimte aan bod en hoe hij bekend werd, daarna vanwaar zijn naam komt en waarvoor hij bekend staat, dan de context waarin hij leefde en zijn geboorte- en sterfdatum en ten slotte het onderzoek naar het al dan niet bestaan van Robin Hood.

Robin Hood is een held uit de Engelse middeleeuwse folklore in Engeland. (Sprangers, 2012) (Steinz, 2011) Dit betekent dus dat hij voor het eerst voorkwam in verhalen, liederen en ballades die door het volk in Engeland gecreëerd werden in de middeleeuwen. De oudste vermelding van Robin Hood in de literatuur was in de 14de eeuw, in de verhalen van William Langland over Piers Plowman. (Sprangers, 2012) (Fortunaso, The Legend) Daarvoor kwamen er vanaf 1227 al namen zoals Robehod of Hobbedod in Engelse documenten voor. (Fortunaso, The Legend) (Steinz, 2011) De naam Robin Hood betekent iets als ‘dief, iemand met criminele banden’. Zijn familienaam verwijst naar zijn typerende hoofddeksel. (Fortunaso, The Legend) De voornaam ‘Robert’ was een veel voorkomende naam in het christelijke Engeland van die tijd, hier werd ‘Robin’ van gemaakt. (Fortunaso, The Legend) Robin Hoods typerende klederdracht is in het Lincolngroen (Fortunaso, The Legend), maar hij is vooral bekend als meester in het vermommen. (Steinz, 2011)

In de 16de eeuw plaatste men het verhaal in de 12de eeuw. Het is helemaal niet zeker of dit klopt, aangezien Robin Hood bekend is voor zijn boog (pijl en boog), een wapen die toen in Engeland nog niet gebruikt werd. Alle ballades, liederen en verhalen werden geschreven zonder het benoemen van enige machtshebber, conflicten of oorlogen die naar een bepaalde tijd verwijzen. Wel probeerden ze de verhalen wat meer historie te geven door Hood te laten deelnemen aan verschillende kruistochten. Een oude teruggevonden bron, gevonden in 2009, suggereert dat Robin Hood een eeuw later geleefd zou hebben.

Robin Hood staat vooral bekend om zijn code: hij stal van de rijken en gaf aan de armen. Dit deed hij samen met zijn groep rovers, die de Merry Men werden genoemd. (Fortunaso, The Legend) (Steinz, 2011) Zijn leven speelde zich af in Sherwood Forest in Nottinghamshire, Engeland. (Steinz, 2011) (Fortunaso, Barnsdale and Sherwood) (Wright, ROBIN HOOD, 1998-2010) (Yesterday’s Classics, 2000-2017) Zijn Merry Men leerde hij onder andere kennen door een gevecht met hen te verliezen en hen daarna voor te stellen om zich bij de groep aan te sluiten. Sherwood Forest stond bekend om de vogelvrije mannen die er ronddwaalden tijdens hun vlucht. Vogelvrije criminelen krijgen namelijk geen bescherming meer van de staat en mogen dus zomaar vermoord worden door eender wie, zonder ervoor gestraft te worden. Om mensen weg te jagen zetten ze valstrikken neer om hen te laten denken dat het bos behekst was.

Robin Hood vocht volgens de originele verhalen tegen ongerechtigheid en onderdrukking van onder andere de slechte koning. Die koning heette Jan zonder Land en nam het bestuur van het land over toen zijn broer naar een kruistocht was. (Corthouts) (Steinz, 2011) De Sheriff van Nottingham is ook een bekende vijand van Hood. (Wright, ROBIN HOOD, 1998-2010) (Fortunaso, The Early Ballads) (Fortunaso, Barnsdale and Sherwood)

In de oudste balades had hij geen vrouw of familie en is zijn reden tot vluchten onbekend. (Fortunaso, The Real Robin Hood)

De originele Robin Hood was een landeigenaar zonder titel, dit kon hij achterhouden door militaire acties uit te voeren. Zijn geboorteplaats is Locksley/Loxley en hij is dan ook bekend als Robin of Locksley. Hij is geboren in het jaar 1160.  (Wright, ROBIN HOOD, 1998-2010) (Fortunaso, The Later Story) (Steinz, 2011)

Zijn graf ligt in Kirklees (Fortunaso, Barnsdale and Sherwood) (Fortunaso, Robin Hood’s Grave) (Wright, ROBIN HOOD, 1998-2010) (Steinz, 2011), maar sinds de 16de eeuw zijn er speculaties dat dit graf niet echt zou zijn. Er wordt gezegd dat hij vermoord werd door een kloosteroverste en vroeg aan Little John, zijn rechterhand van de Merry Men, om hem te begraven waar zijn geschoten pijl landde. (Wright, ROBIN HOOD, 1998-2010)

Het blijft tot op de dag van vandaag onduidelijk of Robin Hood echt bestaan heeft. Zijn naam is namelijk niet terug te vinden in officiële documenten. De meeste critici denken dan ook dat hij een fictief personage is of dat de term ‘Robin Hood’ algemeen gebruikt werd voor een vogelvrijverklaarde. In 2010 verklaarde The Journal of Medieval History dat Robin Hood echt bestaan heeft als bendeleider in Sherwood Forest, maar geen held was. (Steinz, 2011)

Bibliografie

Corthouts, P. (sd). Robin Hood. Opgehaald van Telenet: http://users.telenet.be/kabaja/weboefeningen/RobinHood.htm

Fortunaso, R. (sd). Barnsdale and Sherwood. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/barnsdale-sherwood/

Fortunaso, R. (sd). Robin Hood’s Grave. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/robin-hoods-grave/

Fortunaso, R. (sd). The Early Ballads. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/early-ballads/

Fortunaso, R. (sd). The Later Story. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/later-story/

Fortunaso, R. (sd). The Legend. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/the-legend/

Fortunaso, R. (sd). The Real Robin Hood. Opgehaald van Robin Hood Legend: http://www.robinhoodlegend.com/real-robin-hood/

Sprangers, R. (2012, maart 6). Robin Hood. Opgehaald van IsGeschiedenis:        http://www.isgeschiedenis.nl/nieuws/robin_hood/

Steinz, P. (2011). Een reis door Europa in de voetsporen van 16 literaire helden. In P. Stainz, Macbeth heeft echt geleefd (pp. 106-117). Amsterdam: Nieuw Amsterdam, Nw A’DAM

Wright, A. W. (1998-2010). ROBIN HOOD. Opgehaald van Bold Outlaw: http://www.boldoutlaw.com/robbeg/robbeg1.htm

Yesterday’s Classics. (2000-2017). A Story of Robin Hood. Opgehaald van The Baldwin Project: http://www.mainlesson.com/display.php?author=baldwin&book=fifty&story=robin

Big Idea ‘Heroes’ – deel 1 Faust

Iedere tijd heeft zijn eigen Faust, zo hoor je wel eens zeggen. De doctor uit Württemberg was al bij zijn leven een figuur op wie mensen hun angst en woede projecteerden. Na zijn dood werd hij zelfs een speelbal van maatschappelijke en politieke stromingen.” (Steinz, 2013) Wie was nu die befaamde Faust? Waar en hoe begon zijn levensverhaal? In dit Big Idea wordt de nadruk gelegd op ‘Heroes’. Er wordt gekeken in welke mate een literaire held, hier Faust, het statuut van een held verdient. In dit eerste deel wordt de historische Faust gekaderd in tijd en ruimte. Daarna volgt een schets van zijn levensloop. Tot slot wordt ook onderzocht welke eigenschappen Faust nu tot held maken.

Faust
(Steinz, 2013)

De legendarische dokter heeft effectief bestaan. Rond het jaar 1480 werd hij geboren als Johann-Georg Faust in het Duitse stadje Knittlingen, gelegen in de deelstaat Baden-Württemberg. Zijn levensverhaal eindigde rond het jaar 1540 in het zuidwestelijke Staufen. Hij ging door het leven als alchemist, sterrenwichelaar, dokter en magiër. Over de historische Faust zijn er slechts enkele bronnen bewaard. Op basis hiervan volgt een korte schets van zijn leven. (Steinz, 2010)

Rond 1507 werkte Faust kort als schoolmeester in Kreuznach. In datzelfde jaar schreef de abt en bibliofiel Johannes Trithemius een brief aan een Heidelbergse hoogleraar waarin hij zijn ongenoegen uitte over de zogezegde ‘prins der dodenbezweerders’. Deze brief vormde de oudste en langste tekst over Faust. Op basis van deze bron kwam Faust in een negatief daglicht te staan. Andere bronnen spraken dat tegen en portretteerden hem als een gerespecteerd persoon. Volgens hen was hij een krak in het maken van horoscopen en het doen van zinvolle voorspellingen. Van 1517 tot 1518 verbleef hij in het klooster van Maulbronn, daar ging hij volgens de volksverhalen als alchemist aan de slag. Hij reisde veel rond tijdens zijn leven en verbleef in verschillende steden als Parijs, Augsburg, Korbach… Volgens de Nederlandse arts Johannes Wier verbleef Faust in 1532 op kasteel Batenburg. Rond 1540 stierf Faust ten slotte in Staufen aan een gewelddadige dood, dat meldde de Zimmerische Chronik (circa 1565). (Steinz, 2010)

Kaart Faust
(Steinz, 2010)

Op de kaart hierboven zijn de plaatsen, waar de historische Faust volgens de bronnen is geweest, in het zwart aangegeven. Hij heeft een heel groot deel van Duitsland doorkruist en heeft daarnaast ook een aantal keer zijn geboorteland verlaten. (Steinz, 2010) Zijn vele reizen kunnen gezien worden als een kenmerk van een held. Vaak komen omzwervingen en op pad gaan terug in heldenverhalen. Daarenboven is hij een dapper persoon met een onbevreesde kijk naar de wetenschap en de wereld. Zijn grote kennis over astrologie en alchemie weerspiegelen zijn open en stoutmoedige visie. Deze eigenschappen kunnen enkel gekoppeld worden aan de historische Faust.

Ondanks de weinige bronnen die zijn overgebleven, kan er geconcludeerd worden dat Faust echt heeft bestaan. De schaarse bronnen die overgebleven zijn, zijn niet eenduidig over zijn verwezenlijkingen, levensloop en doodsoorzaak. Er kan dus niet met zekerheid vastgesteld worden of Faust al dan niet als held bestempeld kan worden.

Geschreven door:  Op de Beeck Lieselotte – Ryon Natalja – Strybol Laura – Vandeweerd Myrte

Bronvermelding

Johann Georg Faust. (s.d.). Opgeroepen op februari 27, 2017, van Faust: https://www.faust.com/legend/johann-georg-faust/

Steinz, P. (2010). De duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis. Amsterdam: Prometheus.

Steinz, P. (2013, juni 22). Doctor Faust. Opgeroepen op februari 27, 2017, van Read Around the Globe: https://pietersteinz.com/2013/06/22/de-reizende-doctor/

Steinz, P. (2013, juni 17). Faust. Opgeroepen op februari 27, 2017, van Read Around the Globe: https://pietersteinz.com/2013/06/17/kort-bestek-faust/

Steinz, P. (2014). Dracula heeft echt geleefd. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.