HEROES deel 2

Hugoké – Faust

De theaterwereld, de muziekscene en andere kunsttalen laten zich al eeuwenlang inspireren door de 16e-eeuwse alchemist en sterrenwichelaar Johann-Georg Faust. Een man die geliefd en geprezen wordt in de verschillende kunsten. Wie is deze muze? Waarom wordt hij verheerlijkt door verschillende kunstwerelden? Hoe plaatsen deze kunsttalen hem in de (kunst)geschiedenis? In dit deel van het Big Idea HEROES wordt onderzocht in welke mate de historische Faust waarheidsgetrouw wordt weergegeven in de werk ‘Faust’ van Hugoké (Hugo de Kempeneer).

Johann-Georg Faust leefde van 1480 tot 1540 in Duitsland. Hij gaf zich uit als alchemist, sterrenwichelaar, magiër en dodenbezweerder, kortom hij was een manusje-van-alles. Gedurende zijn leven zwierf hij rond door Europa. (Steinz, De Duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis, 2010) De historische Faust is nooit belangrijk geweest in de geschiedenis. Zijn nagedachtenis manifesteerde zich daarentegen tot een inspiratiebron voor talrijke auteurs, beeldende kunstenaars en componisten. Andere mensen schreven zijn nalatenschap, al dan niet met fantasierijke elementen. Een zekere Johannes Spies schreef als eerste over Faust en stuurde hem in zijn Historia von D. Johann Fausten (1587) de geschiedenis in. Spies beschrijft het leven van de wetenschapper in 68 hoofdstukken en is de grondlegger van de Faustlegende: Faust sluit een pact met de duivel waarbij hij zijn ziel opoffert voor kennis. (Steinz, Doctor Faust, 2013)

Doorheen de geschiedenis komt Faust terug in verschillende kunstvormen, dat wil zeggen: de legende rond Faust. De toneelschrijver Christopher Marlowe schreef The Tragicall History of Doctor Faustus, dat op het einde van de 16e eeuw voor het eerst werd opgevoerd. Ook in de muziekwereld werd Faust vereeuwigd door verschillende componisten zoals Beethoven, Louis Spohr en Wagner. Zelfs grootmeesters als Rembrandt en Delacroix waagden zich aan het Faustmotief in de beeldende kunsten. Tot slot staken onder andere de regisseurs Murnau en Méliès het alom gekende verhaal in een nieuw, technologisch jasje. (Steinz, De Duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis, 2010) In de tweede helft van de twintigste eeuw maakte ook Hugoké – Hugo de Kempeneer, een illustrator van eigen bodem – een illustratie over deze held.

Hugo de Kempeneer (°1938) is een veelzijdig kunstenaar. Zijn carrière begon hij op de televisieafdeling van de openbare omroep. Samen met Hugo Claus maakt hij in de jaren zestig het stripverhaal De Avonturen van Belgman en helpt hij aan Claus’ toneelstuk Leopold II. Later spitst hij zich meer op (politieke) cartoons en wint hij zelfs de Grote Prijs op het Salon International de la Caricature van Motréal. In 1980 representeert hij België op de jaarlijkse Biënnale van Venetië. (Gemeentehuis van Schaarbeek, 2016)

hugoke faust
(Hugo de Kempeneer, 1967)

In 1967 maakt Hugoké de offsetdruk Faust. Het is een affiche met een duidelijke verwijzing naar de Faustlegende (inhoud) en een speelkaart (compositie). Er zijn twee figuren op de print aanwezig: een man met een hoed, een lubbenkraag en een snor en baard, en omgekeerd staat een duivelse gedaante met een grijns en een gekrulde staart. Waar de lichamen van de gedaantes versmelten staat tweemaal ‘Faust’, in twee richtingen leesbaar. Linksboven en rechtsonder wordt de kaart versierd met twee harten waarop KVO Antwerpen staat. Deze overname van het ontwerp van een speelkaart kan verwijzen naar de Faustlegende: Faust wordt daarin bespeeld door de duivel.

In welk opzicht is de historische Faust zo waarheidsgetrouw mogelijk weergegeven? Waar zitten de verschillen en de gelijkenissen? Op de print staat een duivels figuur, wat duidelijk naar de Faustlegende verwijst, maar deze legende vertelt het echte leven van Johann Faust niet. Het is een verhaal dat mogelijks tijdens zijn leven ontstaan is, maar waarschijnlijker pas na zijn dood de ronde deed. Hoe Faust er echt uitzag, is niet met zekerheid geweten, maar Hugoké probeerde de mannelijke gedaante toch zo correct mogelijk weer te geven. De geïllustreerde Faust heeft immers een lubbenkraag rond zijn nek, deze soort kraag – ook molensteenkraag genoemd – was in onze contreien erg in de mode vanaf de tweede helft van de 16e eeuw. (Buist, 2015) De kraag dateert dus van een kleine eeuw later, maar past meer in de tijdsgeest van de historische Faust dan de duivel. Tot slot worden de enige waarheden over Faust – namelijk zijn beroepen – weggelaten in deze prent: nergens is te zien dat Faust een alchemist en wetenschapper was.

Hoewel de historische Faust een zeer bewogen leven kende, kan er geconcludeerd worden dat hij zelf geen inspiratiebron vormt voor deze illustratie. Uit de legende die zich rond hem concentreert, zijn er daarentegen wel werken in verschillende kunsttalen voortgevloeid. Zo vond ook Hugoké zijn inspiratie voor dit werk. Niet zijn leven en liefde voor de wetenschappen stuurde Faust de boeken in, maar wel de legende erover. Johann-Georg Faust zal altijd als de duivelskunstenaar herinnerd worden.


Bibliografie

Buist, G. (2015, november 16). In zijn lobbe zijn. Opgeroepen op maart 12, 2017, van Historiek: http://historiek.net/in-zijn-lobbe-zijn/54529/

De Kempeneer, H. (1967). Faust. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel.

Gemeentehuis van Schaarbeek. (2016, oktober 11). Hugoké de Kempeneer. Opgeroepen op maart 12, 2017, van Schaerbeek: http://www.schaerbeek.be/nl/agenda/hugoke-kempeneer

Steinz, P. (2010). In De Duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis. Amsterdam: Prometheus.

Steinz, P. (2013, juni 22). Doctor Faust. Opgeroepen op maart 8, 2017, van Read Around the Globe: https://pietersteinz.com/2013/06/22/de-reizende-doctor/

HEROES deel 1

Iedere tijd heeft zijn eigen Faust, zo hoor je wel eens zeggen. De doctor uit Württemberg was al bij zijn leven een figuur op wie mensen hun angst en woede projecteerden. Na zijn dood werd hij zelfs een speelbal van maatschappelijke en politieke stromingen.” (Steinz, 2013) Wie was nu die befaamde Faust? Waar en hoe begon zijn levensverhaal? In dit Big Idea wordt de nadruk gelegd op ‘Heroes’. Er wordt gekeken in welke mate een literaire held, hier Faust, het statuut van een held verdient. In dit eerste deel wordt de historische Faust gekaderd in tijd en ruimte. Daarna volgt een schets van zijn levensloop. Tot slot wordt ook onderzocht welke eigenschappen Faust nu tot held maken.

Faust
(Steinz, 2013)

De legendarische dokter heeft effectief bestaan. Rond het jaar 1480 werd hij geboren als Johann-Georg Faust in het Duitse stadje Knittlingen, gelegen in de deelstaat Baden-Württemberg. Zijn levensverhaal eindigde rond het jaar 1540 in het zuidwestelijke Staufen. Hij ging door het leven als alchemist, sterrenwichelaar, dokter en magiër. Over de historische Faust zijn er slechts enkele bronnen bewaard. Op basis hiervan volgt een korte schets van zijn leven. (Steinz, 2010)

Rond 1507 werkte Faust kort als schoolmeester in Kreuznach. In datzelfde jaar schreef de abt en bibliofiel Johannes Trithemius een brief aan een Heidelbergse hoogleraar waarin hij zijn ongenoegen uitte over de zogezegde ‘prins der dodenbezweerders’. Deze brief vormde de oudste en langste tekst over Faust. Op basis van deze bron kwam Faust in een negatief daglicht te staan. Andere bronnen spraken dat tegen en portretteerden hem als een gerespecteerd persoon. Volgens hen was hij een krak in het maken van horoscopen en het doen van zinvolle voorspellingen. Van 1517 tot 1518 verbleef hij in het klooster van Maulbronn, daar ging hij volgens de volksverhalen als alchemist aan de slag. Hij reisde veel rond tijdens zijn leven en verbleef in verschillende steden als Parijs, Augsburg, Korbach… Volgens de Nederlandse arts Johannes Wier verbleef Faust in 1532 op kasteel Batenburg. Rond 1540 stierf Faust ten slotte in Staufen aan een gewelddadige dood, dat meldde de Zimmerische Chronik (circa 1565). (Steinz, 2010)

17021379_10211035119812514_5993333622248101077_n
(Steinz, 2010)

Op de kaart hierboven zijn de plaatsen, waar de historische Faust volgens de bronnen is geweest, in het zwart aangegeven. Hij heeft een heel groot deel van Duitsland doorkruist en heeft daarnaast ook een aantal keer zijn geboorteland verlaten. (Steinz, 2010) Zijn vele reizen kunnen gezien worden als een kenmerk van een held. Vaak komen omzwervingen en op pad gaan terug in heldenverhalen. Daarenboven is hij een dapper persoon met een onbevreesde kijk naar de wetenschap en de wereld. Zijn grote kennis over astrologie en alchemie weerspiegelen zijn open en stoutmoedige visie. Deze eigenschappen kunnen enkel gekoppeld worden aan de historische Faust.

Ondanks de weinige bronnen die zijn overgebleven, kan er geconcludeerd worden dat Faust echt heeft bestaan. De schaarse bronnen die overgebleven zijn, zijn niet eenduidig over zijn verwezenlijkingen, levensloop en doodsoorzaak. Er kan dus niet met zekerheid vastgesteld worden of Faust al dan niet als held bestempeld kan worden.

 

Op de Beeck Lieselotte – Ryon Natalja – Strybol Laura – Vandeweerd Myrte


Bronvermelding

Johann Georg Faust. (s.d.). Opgeroepen op februari 27, 2017, van Faust: https://www.faust.com/legend/johann-georg-faust/

Steinz, P. (2010). De duivelskunstenaar: de reis van doctor Faust door 500 jaar cultuurgeschiedenis. Amsterdam: Prometheus.

Steinz, P. (2013, juni 22). Doctor Faust. Opgeroepen op februari 27, 2017, van Read Around the Globe: https://pietersteinz.com/2013/06/22/de-reizende-doctor/

Steinz, P. (2013, juni 17). Faust. Opgeroepen op februari 27, 2017, van Read Around the Globe: https://pietersteinz.com/2013/06/17/kort-bestek-faust/

Steinz, P. (2014). Dracula heeft echt geleefd. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.