Standing on the shoulders of giants

canova
(Canova, 1793)

Antonio Canova – Cupido en Psyche

BESCHRIJVING

Cupido landt op een rots waar een meisje bewusteloos ligt. Dat meisje heet Psyche. Psyche had een opdracht gekregen van Venus, godin van de schoonheid: ze moest een flacon – zonder het te openen – uit de onderwereld terugbrengen. Tijdens haar missie maakte de nieuwsgierigheid zich echter meester van Psyche. Ze opende het flesje en snoof de vrijgekomen dampen in waardoor ze in een diepe slaap viel. Toen Cupido dit zag, vloog hij gezwind naar haar en prikte haar zacht met zijn boog om zeker te zijn dat ze niet dood was. Daarop hield Cupido Psyche liefkozend in zijn armen en bracht zijn gezicht dicht bij het hare. Psyche liet zich omhelzen en nam haar geliefdes hoofd smachtend tussen haar handen. Dit moment van pure liefde is vereeuwigd door Antonio Canova.

De Italiaanse beeldhouwer Antonio Canova (1757-1822) voltooide zijn Cupido en Psyche in 1793. Hij bevrijdde zijn beelden in de ruimte: ze werden niet langer aan een muur gekluisterd, maar ze stonden alleen en op zichzelf. (Honour & Fleming, 2007) De twee hoofdfiguren, Cupido en Psyche, zijn gebeeldhouwd uit marmer. Deze kalksteen wordt vaak gebruikt bij representaties van menselijke lichamen vanwege de zachtheid ervan die een levensechte vleselijke uitstraling heeft.

canova-zijkant
(Canova, 1793) zijaanzicht

Bij Cupido en Psyche zien we de naakte lichamen van twee geliefden, Cupido is volledig naakt en steunt met zijn linkerknie op de rots waarop ze zich beiden bevinden. Zij ligt neer met een doek gedrapeerd over haar intieme delen en haar armen opgetild naar hem. De figuren vormen samen een duidelijke piramidale compositie waarbij deze driehoek vanuit verschillende standpunten aanwezig blijft in het werk. (zie foto zijaanzicht) Het beeldhouwwerk is bijgevolg zeer dynamisch vanuit alle opzichten. De poses van de lichamen passen zeer mooi in elkaar en maken samen een (lichte) draaibeweging om elkaar. Als een spiraal draaien de lichamen om elkaar heen. Deze draaibeweging is opwaarts diagonaal en symboliseert de redding van Psyche door Cupido. Hun gezichten bevinden zich zeer dicht bij elkaar, wat de spanning tot de volledige omhelzing des te intenser maakt.

Psyche neemt als het ware een liggende contraposthouding aan. Bij deze houding ontstaat er een s-vorm die beweging suggereert. In een rechtstaande contrapost draagt het rechterbeen het volle gewicht waardoor het strakker en rechter staat, net als Psyches been hier. Het linkerbeen staat met gevolg dus vrijer en meer naar voren en de linkerschouder staat ook hoger. Deze kenmerken vinden we ook terug in Psyches (liggende) pose.

Hun armen haken in elkaar als een ketting die symbolisch niet te doorbreken is. Hun lichaamshoudingen belichamen de liefde en de passie die ze voor elkaar voelen. De twee lichamen gaan in elkaar op en hebben geen oog voor de omgeving. Ze belichamen de liefde die ze voor elkaar voelen zo sterk dat ze één worden. Dit werk straalt de hunkerende liefde naar elkaar uit, maar ook de zachte tederheid druipt eraf.

 

ANALYSE

De Italiaan Antonio Canova wordt bejubeld omwille van de tederheid in zijn beeldhouwwerken. Vloeiende lijnen en sierlijke vormen kenmerken zijn stijl. In zijn Cupido en Psyche zie je dan ook niks anders. Liefde is te vinden in het verhaal, in hoofdfiguren en in de vormen. Vanwaar haalde Canova zijn inspiratie? Wie was groots genoeg om zijn voorbeeld te zijn?

faun-und-bacchante
(Morghen, 1757) Dit is een gravure van de muurschildering in Herculaneum.

Voor het werk Cupido en Psyche (1793) inspireerde Canova zich op een legende van de Latijnse schrijver Apuleius. Kort verteld redt Cupido Psyche met zijn onvoorwaardelijke liefde en smacht. Na de goede afloop van het verhaal verlenen de goden Psyche en Cupido de toestemming om te trouwen, Psyche krijgt haar onsterfelijkheid en wordt de godin van de Ziel. (Musée du Louvre) Voor de compositie zou Canova zich gebaseerd hebben op een muurschildering in Herculaneum, een stadje dat hij bezocht tijdens zijn verblijf in Napels in 1787. We zien sterke gelijkenissen tussen de schildering en het beeld: de knielende houding van Cupido en Psyche die vanuit een liggende houding haar armen naar hem opsteekt. Canova maakte verschillende voorstudies uit klei om de richtingen en ineen schakeling van de armen juist te krijgen. (Musée du Louvre)

 

Dit werk is een mooi voorbeeld van het neoclassicistische idee van perfectie. De houdingen, de compositie, het onderwerp, de afwerking; alles werd uitermate bewonderd door medekunstenaars en tijdgenoten. (Phaidon Press Inc., 2012) Neoclassicistische kunstenaars zouden zichzelf zien als de vormgevers van normen en gedrag. (Little, 2006) Zij bliezen de Griekse en Romeinse stijlen weer leven in en staken hen in een modern en deugdzaam jasje. Ernst en strengheid waren sleutelwoorden voor deze kunststroming. Klassieke waarden in een nieuwe maatschappij stonden centraal. Canova beantwoordde deze kenmerken op een gracieuze, pure manier. Waar de Grieken en Romeinen streefden naar het anatomische ideaal, daar streefde Canova naar de natuurgetrouwe levensechtheid.

Antonio Canova (1757-1822) werd gezien als dé voortzetter van de oude Griekse en Romeinse kunst. Zijn passie voor het menselijk lichaam uitte hij eerst in de schilderkunst, als tiener kreeg hij al zijn eerste beeldhouwopdracht. Op twintigjarige leeftijd werd hij reeds geprezen omwille van zijn voortreffelijke technische vaardigheden. In 1780 verhuisde hij naar Rome, waar hij in contact kwam met internationale kunstenaars. Zijn internationale contacten gaven hem nieuwe inzichten en een nieuwe stijl van beeldhouwen. Voor paus Clemens XIV maakte hij een monument dat hem internationaal op de kaart zette. De opdrachten stroomden sindsdien binnen. (Honour & Fleming, 2007)

Zoals Canova opkeek naar de Griekse en Romeinse kunstenaars, zo keken er nog meer kunstenaars naar hem op. Vele artiesten als John Deare, Jean-Pierre Saint-Ours, Gaspare Landi en Auguste Rodin haalden inspiratie uit Canova’s werk. (Musée du Louvre) Onder andere zijn Cupido en Psyche werd meermaals gekopieerd in verscheidene kunsttalen.

Antonio Canova haalde – net als de oude Grieken en Romeinen – zijn inspiratie uit de Griekse mythologieën. Net als zijn grote voorbeelden streefde hij dus ook naar perfectie van de anatomie van de mens, maar daarbij oversteeg hij hen: zijn dynamische beelden lijken uit echt vlees te bestaan. Canova zorgde voor de heropleving van de puurheid die de Grieken wilden nastreven. Hoewel zijn onderwerpen al eeuwen oud waren, was zijn werk toch vernieuwend en zette het een nieuwe stroming in gang.


Bibliografie

Honour, H., & Fleming, J. (2007). Algemene kunstgeschiedenis. In H. Honour, & J. Fleming, Algemene kunstgeschiedenis (p. 637). Amsterdam: Meulenhoff.

infonu.nl. (2016). Kunstgeschiedenis: de Oude Grieken. Opgehaald van Kunst en Cultuur: http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/geschiedenis/150986-kunstgeschiedenis-de-oude-grieken.html

Little, S. (2006). KUNST begrijpen. In S. Little, KUNST begrijpen (C. Gremmen, Vert., pp. 66-67). Kerkdriel: Librero.

Morghen, R. (1757). A Faun and a Bacchante, after “Pitture Antiche d’Ercolano”. Engraving after Pitture Antiche d’Ercolano. Bibliothèque Nationale de France, Parijs.

Musée du Louvre. (sd). A closer look at Psyche Revived by Cupid’s Kiss. Opgehaald van Musée Louvre: http://musee.louvre.fr/oal/psyche/psyche_acc_en.html

Phaidon Press Inc. (2012). THE ART BOOK. In P. P. Inc., THE ART BOOK (p. 95). Londen: Phaidon.

Advertenties