Tussen droom en daad – analyse

Het is 1910, Michel Fokines Sjeherazade wordt voor het eerst vertoond in de danszalen. De dansers voeren de toeschouwers mee naar een exotische wereld, het oude Perzië. Sjeherazade vertelt de aanleiding tot het alom gekende verhaal Duizend-en-één-nacht waarin de gelijknamige concubine Sjeherazade elke avond een verhaal vertelt aan haar sultan om aan de dood te ontsnappen. Fokines Sjeherazade vertelt dus de aanleiding tot deze wreedheid.

Escapisme

Het verhaal* is een mooi voorbeeld van escapisme, wat gekenmerkt wordt door het vluchten uit de werkelijkheid, vluchten in de dood, naar een andere wereld (exotisme, oriëntalisme) … Michel Fokine laat zijn dansers en publiek vluchten naar het verre Perzië met warme kleuren, overdaad aan parels, concubines, slaven en sultans. Het oriëntalisme staat centraal in deze opvoering. Je wordt ondergedompeld in een exotische en (zeker voor het begin twintigste-eeuwse publiek) onbekende wereld. De dansers vertalen het verhaal in elegante harembroeken en gekraalde bovenstukken, tegen een achtergrond van stoffen in verschillende warme kleuren. De sultan en zijn (militair) gevolg tonen dan weer de brute kracht van het Oosten met kromzwaarden en zware gewaden.

Als we verder kijken dan het decor en de kostumering, vinden we in het verhaal niet alleen het oriëntalisme terug, maar ook een vlucht naar de erotiek. Het verhaal kent een eerste hoogtepunt (pun intended) tijdens seksscène waarin Zobeïde en de Gouden Slaaf alle aandacht vragen. Aan de randen van het podium zijn de overige concubines en slaven in erotische omhelzingen verwikkeld die een subtiele, maar helder sensuele boodschap overbrengen.

Een tweede hoogtepunt in het stuk is de vervroegde terugkomst van de sultan die de verhulling van het verraad met zich meebrengt. Deze scène wordt gekenmerkt door een overdaad aan kwaadheid: de sultan ontdekt het overspel en laat alle concubines en slaven doden. Alleen Zobeïde spaart hij, maar zij beneemt zichzelf vervolgens van het leven in de slotscène. Hiermee ontsnapt ze aan de benauwde situatie en haar aardse leven. Ze vlucht in de dood, die haar op dat moment soelaas biedt.

* Een korte samenvatting is te lezen in deel 1 van deze Big Idea (Strybol, 2017).

Fokines vlucht

Fokine leefde aan het eind van de negentiende en in het begin van de twintigste eeuw, een tijd die werd beïnvloed door de uitlopers van de Romantiek. Uiteraard werd ook Fokine hierdoor geïnspireerd. Hij creëerde verschillende choreografieën die gekenmerkt kunnen worden met het escapisme. Waarom hij nu zelf wou vluchten kan ik niet achterhalen. Persoonlijke zaken, maar ook de eerste wereldoorlog kunnen oorzaken zijn tot zijn persoonlijk escapisme. Dans is een kunsttaal die zich door verschillende aspecten goed leent tot escapisme. Dansuitvoeringen maken namelijk niet enkel gebruik van (lichaams)beweging, maar ook van muziek, toneel en decor/kostumering.

Mijn vlucht

Escapisme leent zich – als techniek – goed uit tot zelfexpressie, maar ook als therapie. Een kunstenaar (in alle opzichten) kan zichzelf door middel van escapisme therapeutisch behelpen, maar kan ook voor algemene problemen soelaas bieden aan zijn publiek. Zo voelde ik een soort vrijheid door te kijken naar Fokines Sjeherazade. De dansopvoering voerde me mee naar een oord van plezier en avontuur. Het liet me mijn omgeving vergeten en wakkerde mijn liefde voor het verre Oosten aan. De combinatie van de setting (het decor en de kostumering), het verhaal en de elegantie van de dansers dreven me naar een ongekende vlucht.


Bibliografie

Garafola, L. (2003, oktober). By challenging Russian tradition, this modernist choreographer wrestled ballet into the twentieth century. Opgeroepen op april 21, 2017, van Rediscovering Michel Fokine: http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=275a2b63-238f-4a14-a12d-99ad1f6776e1%40sessionmgr102&vid=0&hid=126&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU%3d#AN=10876246&db=a9h

Inspired Diversions. (2010, augustus 13). Synopsis: Scheherazade ballet. Opgeroepen op mei 3, 2017, van Inspired Diversions: https://www.inspireddiversions.com/article.php?id_art=128

Mariinskitheater. (2011, oktober 22). Sherezade (Kirov) – Svetlana Zakharova – Farukh Ruzimatov (2002).avi. Opgeroepen op mei 3, 2017, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=CpE_pCHVBR4

Sennett, R. (2000, september 18). Fokine marvellous. Opgeroepen op april 21, 2017, van The Russian choreographer Michel Fokine revolutionised the art of dancing, and then he was eclipsed by Nijinsky. Richard Sennett tells his glorious and sad story: http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=5b80a51c-16d4-41a4-9d95-f1efb5950b59%40sessionmgr101&vid=0&hid=126&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU%3d#AN=3590400&db=a9h

Strybol, L. (2017, mei 17). Tussen droom en daad – beschrijving. Opgeroepen op mei 17, 2017, van WordPress: https://pkvsschijf01.wordpress.com/2017/05/17/tussen-droom-en-daad-beschrijving/?iframe=true&theme_preview=true

Advertenties

Standing on the shoulders of giants

canova
(Canova, 1793)

Antonio Canova – Cupido en Psyche

BESCHRIJVING

Cupido landt op een rots waar een meisje bewusteloos ligt. Dat meisje heet Psyche. Psyche had een opdracht gekregen van Venus, godin van de schoonheid: ze moest een flacon – zonder het te openen – uit de onderwereld terugbrengen. Tijdens haar missie maakte de nieuwsgierigheid zich echter meester van Psyche. Ze opende het flesje en snoof de vrijgekomen dampen in waardoor ze in een diepe slaap viel. Toen Cupido dit zag, vloog hij gezwind naar haar en prikte haar zacht met zijn boog om zeker te zijn dat ze niet dood was. Daarop hield Cupido Psyche liefkozend in zijn armen en bracht zijn gezicht dicht bij het hare. Psyche liet zich omhelzen en nam haar geliefdes hoofd smachtend tussen haar handen. Dit moment van pure liefde is vereeuwigd door Antonio Canova.

De Italiaanse beeldhouwer Antonio Canova (1757-1822) voltooide zijn Cupido en Psyche in 1793. Hij bevrijdde zijn beelden in de ruimte: ze werden niet langer aan een muur gekluisterd, maar ze stonden alleen en op zichzelf. (Honour & Fleming, 2007) De twee hoofdfiguren, Cupido en Psyche, zijn gebeeldhouwd uit marmer. Deze kalksteen wordt vaak gebruikt bij representaties van menselijke lichamen vanwege de zachtheid ervan die een levensechte vleselijke uitstraling heeft.

canova-zijkant
(Canova, 1793) zijaanzicht

Bij Cupido en Psyche zien we de naakte lichamen van twee geliefden, Cupido is volledig naakt en steunt met zijn linkerknie op de rots waarop ze zich beiden bevinden. Zij ligt neer met een doek gedrapeerd over haar intieme delen en haar armen opgetild naar hem. De figuren vormen samen een duidelijke piramidale compositie waarbij deze driehoek vanuit verschillende standpunten aanwezig blijft in het werk. (zie foto zijaanzicht) Het beeldhouwwerk is bijgevolg zeer dynamisch vanuit alle opzichten. De poses van de lichamen passen zeer mooi in elkaar en maken samen een (lichte) draaibeweging om elkaar. Als een spiraal draaien de lichamen om elkaar heen. Deze draaibeweging is opwaarts diagonaal en symboliseert de redding van Psyche door Cupido. Hun gezichten bevinden zich zeer dicht bij elkaar, wat de spanning tot de volledige omhelzing des te intenser maakt.

Psyche neemt als het ware een liggende contraposthouding aan. Bij deze houding ontstaat er een s-vorm die beweging suggereert. In een rechtstaande contrapost draagt het rechterbeen het volle gewicht waardoor het strakker en rechter staat, net als Psyches been hier. Het linkerbeen staat met gevolg dus vrijer en meer naar voren en de linkerschouder staat ook hoger. Deze kenmerken vinden we ook terug in Psyches (liggende) pose.

Hun armen haken in elkaar als een ketting die symbolisch niet te doorbreken is. Hun lichaamshoudingen belichamen de liefde en de passie die ze voor elkaar voelen. De twee lichamen gaan in elkaar op en hebben geen oog voor de omgeving. Ze belichamen de liefde die ze voor elkaar voelen zo sterk dat ze één worden. Dit werk straalt de hunkerende liefde naar elkaar uit, maar ook de zachte tederheid druipt eraf.

 

ANALYSE

De Italiaan Antonio Canova wordt bejubeld omwille van de tederheid in zijn beeldhouwwerken. Vloeiende lijnen en sierlijke vormen kenmerken zijn stijl. In zijn Cupido en Psyche zie je dan ook niks anders. Liefde is te vinden in het verhaal, in hoofdfiguren en in de vormen. Vanwaar haalde Canova zijn inspiratie? Wie was groots genoeg om zijn voorbeeld te zijn?

faun-und-bacchante
(Morghen, 1757) Dit is een gravure van de muurschildering in Herculaneum.

Voor het werk Cupido en Psyche (1793) inspireerde Canova zich op een legende van de Latijnse schrijver Apuleius. Kort verteld redt Cupido Psyche met zijn onvoorwaardelijke liefde en smacht. Na de goede afloop van het verhaal verlenen de goden Psyche en Cupido de toestemming om te trouwen, Psyche krijgt haar onsterfelijkheid en wordt de godin van de Ziel. (Musée du Louvre) Voor de compositie zou Canova zich gebaseerd hebben op een muurschildering in Herculaneum, een stadje dat hij bezocht tijdens zijn verblijf in Napels in 1787. We zien sterke gelijkenissen tussen de schildering en het beeld: de knielende houding van Cupido en Psyche die vanuit een liggende houding haar armen naar hem opsteekt. Canova maakte verschillende voorstudies uit klei om de richtingen en ineen schakeling van de armen juist te krijgen. (Musée du Louvre)

 

Dit werk is een mooi voorbeeld van het neoclassicistische idee van perfectie. De houdingen, de compositie, het onderwerp, de afwerking; alles werd uitermate bewonderd door medekunstenaars en tijdgenoten. (Phaidon Press Inc., 2012) Neoclassicistische kunstenaars zouden zichzelf zien als de vormgevers van normen en gedrag. (Little, 2006) Zij bliezen de Griekse en Romeinse stijlen weer leven in en staken hen in een modern en deugdzaam jasje. Ernst en strengheid waren sleutelwoorden voor deze kunststroming. Klassieke waarden in een nieuwe maatschappij stonden centraal. Canova beantwoordde deze kenmerken op een gracieuze, pure manier. Waar de Grieken en Romeinen streefden naar het anatomische ideaal, daar streefde Canova naar de natuurgetrouwe levensechtheid.

Antonio Canova (1757-1822) werd gezien als dé voortzetter van de oude Griekse en Romeinse kunst. Zijn passie voor het menselijk lichaam uitte hij eerst in de schilderkunst, als tiener kreeg hij al zijn eerste beeldhouwopdracht. Op twintigjarige leeftijd werd hij reeds geprezen omwille van zijn voortreffelijke technische vaardigheden. In 1780 verhuisde hij naar Rome, waar hij in contact kwam met internationale kunstenaars. Zijn internationale contacten gaven hem nieuwe inzichten en een nieuwe stijl van beeldhouwen. Voor paus Clemens XIV maakte hij een monument dat hem internationaal op de kaart zette. De opdrachten stroomden sindsdien binnen. (Honour & Fleming, 2007)

Zoals Canova opkeek naar de Griekse en Romeinse kunstenaars, zo keken er nog meer kunstenaars naar hem op. Vele artiesten als John Deare, Jean-Pierre Saint-Ours, Gaspare Landi en Auguste Rodin haalden inspiratie uit Canova’s werk. (Musée du Louvre) Onder andere zijn Cupido en Psyche werd meermaals gekopieerd in verscheidene kunsttalen.

Antonio Canova haalde – net als de oude Grieken en Romeinen – zijn inspiratie uit de Griekse mythologieën. Net als zijn grote voorbeelden streefde hij dus ook naar perfectie van de anatomie van de mens, maar daarbij oversteeg hij hen: zijn dynamische beelden lijken uit echt vlees te bestaan. Canova zorgde voor de heropleving van de puurheid die de Grieken wilden nastreven. Hoewel zijn onderwerpen al eeuwen oud waren, was zijn werk toch vernieuwend en zette het een nieuwe stroming in gang.


Bibliografie

Honour, H., & Fleming, J. (2007). Algemene kunstgeschiedenis. In H. Honour, & J. Fleming, Algemene kunstgeschiedenis (p. 637). Amsterdam: Meulenhoff.

infonu.nl. (2016). Kunstgeschiedenis: de Oude Grieken. Opgehaald van Kunst en Cultuur: http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/geschiedenis/150986-kunstgeschiedenis-de-oude-grieken.html

Little, S. (2006). KUNST begrijpen. In S. Little, KUNST begrijpen (C. Gremmen, Vert., pp. 66-67). Kerkdriel: Librero.

Morghen, R. (1757). A Faun and a Bacchante, after “Pitture Antiche d’Ercolano”. Engraving after Pitture Antiche d’Ercolano. Bibliothèque Nationale de France, Parijs.

Musée du Louvre. (sd). A closer look at Psyche Revived by Cupid’s Kiss. Opgehaald van Musée Louvre: http://musee.louvre.fr/oal/psyche/psyche_acc_en.html

Phaidon Press Inc. (2012). THE ART BOOK. In P. P. Inc., THE ART BOOK (p. 95). Londen: Phaidon.

Battle of the sexes: analyse

ingre-s-violin-1924
(Ray, 1924)

Man Ray – Le violon d’Ingres

The roaring twenties: vrouwen nemen het heft in eigen handen en marcheren letterlijk hun keuken uit. Glamoureuze tijden waren aangebroken voor de vrouw, ze kregen stemrecht en ze werden zelfstandiger. Met de jazz werd de muziek wilder en vrijer, maar zo werden ook de vrouwen die nu paradeerden in kortere rokjes over straat. Waarom konden zij niet doen wat mannen wel konden en mochten? Als antwoord daarop staken ze een sigaret in hun mond en gingen eveneens uit op café. In deze periode ontstond het dadaïsme en in deze tijd beleefden Man Ray en Kiki de Montparnasse hun hoogtepunten.

Roerige tijden brengen roerige mensen die op hun beurt roerige kunst voortbrengen. Met de eeuwwisseling en de eerste wereldoorlog in zicht, ontstond het dadaïsme. Dadaïsten wilden de traditionele waarden en regels vernietigen en vervangen door nieuwe die meer vrijheid gaven (Little, 2006). Er ontstond een revolutionaire kunstbeweging in de eerste helft van de 20ste eeuw, na de eerste wereldoorlog werden de regels van de kunst aan de kaak gesteld. Rond deze periode werden vrouwen ook mondiger en zelfstandiger.

Zo was ook Kiki de Montparnasse, het was een vrijgevochten vrouw die niet zonder handschoenen kon worden aangepakt. Ze was een enorm kunstliefhebber en had er dan ook alles voor over. Ze was vaker model en muze voor Man Ray. Kiki zag haar lichaam als het mooiste kunstwerk dat er was en leende het dan ook maar al te graag uit voor de kunsten. Zo liet ze zich stylen en gebieden door Man Ray in functie van zijn kunst. Als Man Ray haar als een kunstobject zag, dan was het louter omdat zij dat zo wou. Kiki zou zichzelf voorstellen als ‘Kiki Man Ray’, niet zichzelf presenterend als echtgenote, maar als levend kunstwerk van hem, als een readymade (Leonelli, 2011).

Readymades zijn alledaagse – vaak industriële – voorwerpen die een kunstenaar verheft tot kunst door ze in een museum te plaatsen. Readymades werden voor het eerst gebruikt door de dadaïst Marcel Duchamp, denk maar aan diens urinoir. Na de tentoonstelling wierp hij het porseleinen geval bij het afval, zo vluchtig is Dada (Wikimedia Foundation Inc., 2016). Man Ray was minder vluchtig, maar werkte wel naar de idealen van het Dada. Door die twee klankgaten op Kiki’s rug te schilderen, schiep hij haar tot een readymade, een object, meer bepaald een lustobject. Zij is een mooi voorbeeld van fetisjisme: de man is bang van (sterke) vrouwen en zal haar – als afleiding – beschouwen als louter een lustobject (Buikema & Van der Tuin, 2007). Man Ray legt alle focus op haar lichaam dat als medium voor de inhoud dient. Hij neemt zelfs haar persoonlijkheid weg door haar gezicht bijna niet te laten zien, we zien enkel een stukje van haar profiel.

Een ‘violon d’Ingres’ is een uitdrukking in het Frans voor een gedreven hobby, Ingres had namelijk – naast het schilderen – nog een andere passie: vioolspelen. Was Kiki dan ook Rays ‘violon d’Ingres’? Door de foto zo te benoemen, laat Man Ray uitblijken dat zij slechts een grap, slechts een hobby is. Niks is minder waar; zij was zijn model, zijn muze en zijn levensgezel, voor zo’n zes jaar (Leonelli, 2011). Toch liet hij uitblijken door haar te objectiveren tot viool, dat het vrouwelijk lichaam een instrument is dat bespeeld moet worden. Dit is de zeer mannelijke blik van de fotograaf op de vrouw. Door zijn mise-en-scene zó te beïnvloeden, creëerde Man Ray een bepaalde visie die hij wou presenteren aan zijn publiek. Zijn objectiverende blik op de vrouw legt hij vast door middel van zijn camera en geeft hij door aan zijn toeschouwers. Als toeschouwer heb je bijna geen andere keuze dan op Rays manier te kijken naar Kiki, naar de vrouw in het algemeen. Man of vrouw, iedereen neemt – in eerste instantie – gemakkelijk het idee van het vrouwelijk lichaam als viool aan.

Man Rays voyeuristische blik op het vrouwelijk lichaam is dat van een minnaar en liefhebber, maar ook dat van een meester. Door haar zo in de (kunst)geschiedenis te plaatsen, stuurt hij een duidelijke boodschap. Hij laat de toeschouwer mee genieten van het vrouwelijk schoon, maar legt ook zijn objectivering ervan ongewild in onze perceptie op dit werk. De foto ligt op de grens tussen objectivering en waardering van het vrouwelijk lichaam.


Bibliografie

Buikema, R., & Van der Tuin, I. (2007). Gender in media, kunst en cultuur. In R. Buikema, & I. Van der Tuin, Gender in media, kunst en cultuur. Bussum: Coutinhou.

Colpaert, G. (2013). Het boek der ontwenning. In G. Colpaert, Het boek der ontwenning. Borgerhout: Van Halewyck.

Google Sites. (2012). Women in the Roaring Twenties (Fall 2012). Opgehaald van Historpedia: https://sites.google.com/a/umn.edu/historpedia/home/personal-group-identities/women-in-the-roaring-twenties-fall-2012

Leblond, R., & Vaillat, J. (sd). Muses: Kiki de Montparnasse (1901 – 1953). Opgeroepen op november 18, 2016, van The Red List: http://theredlist.com/wiki-2-24-525-770-810-view-1920s-4-profile-kiki-de-montparnasse-1.html

Leonelli, L. (2011). Man Ray. Grote fotografen, 2.

Little, S. (2006). KUNST begrijpen. In S. Little, KUNST begrijpen (C. Gremmen, Vert., pp. 110-111). Kerkdriel: Librero.

Man Ray Trust. (2006). Biography. Opgeroepen op november 18, 2016, van Man Ray: http://www.manraytrust.com/

Ray, M. (1924). Le Violon d’Ingres. Kiki, Violon d’Ingres. Museum Ludwig, Keulen.

Roularta Books. (2011). Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu. In Roularta, Kunst: meer dan 2500 werken van de prehistorie tot nu (pp. 466-468). Amsterdam: Fontaine Uitgevers.

The J. Paul Getty Trust. (sd). Le Violon d’Ingres (Ingres’s Violin). Opgeroepen op november 18, 2016, van The J. Paul Getty Museum: http://www.getty.edu/art/collection/objects/54733/man-ray-le-violon-d’ingres-ingres’s-violin-american-1924/

Visser, A. d. (2012). VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur. In A. d. Visser, VICEVERSA geschiedenis van de westerse kunst en architectuur (p. 503). ‘s-Hertogenbosch: Pels & Kemper.

Wikimedia Foundation Inc. (2016, augustus 2). Readymade. Opgeroepen op november 25, 2016, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Readymade

Wikimedia Foundation, Inc. (2016, juni 17). Man Ray. Opgeroepen op november 18, 2016, van Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Man_Ray